1. Quaestionis positio et origo
I. Dogma catholicum processionis Spiritus Sancti ex Patre Filioque theologis non parvas in explicatione praebuit difficultates, quibus solvendis pluribus saeculis insudatum est. Duae res in hac intricatissima quaestione solvendae erant: Quomodo Pater et Filius unum principium spirationis essent et quomodo dualitas personarum ad ipsum actum spirationis se haberet. Salvanda igitur erat unitas principii spirativi et reddenda intestina ratio necessitatis duorum suppositorum in spiratione.
Jam S. Augustinus spirationem duarum personarum exponens, sufficienter primae objectioni respondit dicens Patrem et Filium hoc, in quo unum sunt i. e. una proprietate, Spiritum Sanctum spirare. Quapropter praetermittitur hic prima pars, de qua ceterum alibi plura, secunda autem veniet explicanda: Cur spirent duo?
Ex fide constat Filium sec. intellectum divinum ut Verbum generari, tertiam vero personam sec. voluntatem ut Amorem procedere ex S. Scriptura eruitur et traditione evincitur. Sed amor duplex distinguitur: Concupiscentiae et benevolentiae. Amore concupiscentiae homo se ipsum et omnia alia propter se amat, sibimet ipsi bonum vult et aliis propter se, — semper personam propriam reflectens. Qui amor, quia est dilectio propriae naturae et personae, oritur sua sponte in individuo et vocatur vulgo egoismus. Potest esse ordinatus vel honestus aut inordinatus vel inhonestus. Amori concupiscentiae opponitur amor benevolentiae, quo alterum diligimus eique bonum volumus (altruismus). Dilectio sistit in persona amata et, si est mutua, amicitia dicitur. Amor benevolentiae et amicitiae est amor purissimus et nobilissimus, qui a hominibus elici potest. Qualis nunc amor processioni Spiritus Si vindicandus est? Nobis propositi est responsionem praestare rem ordine chronologico tractando textibusque auctorum originalibus illustrando. Historicam evolutionem sequendo ipsam quaestionem, ceteroquin arduam et difficilem suaviorem reddendam esse speramus.
II. Doctor gratiae sicut in prima parte ita et in hac tractanda solutionem tentavit. Genito Verbo voluntas nec non tota virtus spirativa a Patre secundae hypostasi communicatur, ex quo amor spirativus, amor duorum evadit. Nam Pater amat Filium, Filius Patrem, ergo tertia persona ut dilectio mutua seu amicitia divina procedit:
Spiritus S., commune aliquid est Patris et Filii, quidquid illud est. At ipsa communio consubstantialis et coaeterna: quae si amicitia convenienter dici potest, dicatur; sed aptius dicitur charitas. [1]
Propter identitatem communis naturae divinae Pater aequaliter diligit Filium et Filius Patrem; quam ob rem perfecta inter ipsos amicitia constituitur.
Bene confiteris, quod et Pater diligat Filium et Filius diligat Patrem: sedsi et hoc confitearis, quia non est maior dilectio in Patre quam in Filio. Quia enim natura divinitatis aequales sunt, aequaliter se invicem diligunt. [2]
S. Augustinus processionem Spiritus Si sec. amorem charitatis pluries inculcat atque in divinis testimoniis indicia pro sua thesi quaerit:
Qui Spiritus S. sec. Scripturas sanctas nec Patris solius est nec Filii solius, sed amborum: et ideo communem, qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat charitatem. [3]
Cui doctrinae episcopi Hipponensis Pseudo-Hieronymus [4] adhaeret aliique etiam patres Occidentales ipsam sibi propriam faciunt, nihil tamen novi in hoc puncto addentes.
Veteres scholastici sententiam S. Augustini susceperunt atque totum systema in ea construxerunt, quo omnium mentes, ad S. Thomam vix aliquo excepto, et post eum adhuc multorum secum traxerunt. Unum principium spirationis ex una parte, amor amicitiae divinae ex altera, haec duo etiam in cardine totius disputationis scholasticae de processione Spiritus Si posita sunt.
Pater theologiae scholasticae, S. Anselmus, primus diligentius quaestionem nostram tractat atque modo sibi proprio mutuum amorem in Deo exponit. Statim enim animadverti potest S. Anselmum aliquantulum a S. Augustino recedere vel potius ideam eius profundius explicare.
Sed si se amat summus Spiritus, procul dubio se amat Pater, amat se Filius et alter alterum: quia singulus Pater est summus Spiritus et singulus Filius summus Spiritus: et ambo simul unus Spiritus. Et quia uterque pariter sui et alterius meminerit et se et alterum intelligit: et quoniam omnino idipsum est, quod amat vel amatur in Patre et quod in Filio, necesse est, ut pari amore uterque diligat se et alterum. [5]
Propter identitatem essentiae divinae amantis et amatae, Deus summus Spiritus (non quatenus relationibus paternitatis et filiationis sibi oppositus) spirat Spiritum Sanctum. Etiam apud episcopum Cantuariensem iste amor est mutuus, sed ut ita dicatur reductive tantum. Pater amat se et suam essentiam. Atqui haec essentia est Filii et identica cum Filio, — secunda enim persona est idem summus Spiritus ac Pater. Ergo Pater amando se, amat et Filium et vice versa. [6]
Petrus Lombardus in suis Libris IV sententiarum solum quod dictum erat reasumit:
Spiritum S. dilectionem esse sive amorem Patris et Filii, quo scil. Pater diligit Filium et Filius Patrem. [7]
Magister Sententiarum expresse ergo docet, Spiritum S. procedere ut amorem mutuum, quamquam in naturam eius ulterius non inquirit. Generatim loquendo tota quaestio antiquos scholasticos nondum multum occupavit et potius per transennam ab iis mota est.
Interea in monasterio S. Victoris ad Parisios nova explicatio Trinitatis elaborata est, quae totum conceptum amoris spirativi in novas semitas direxit atque doctores in opposita castra seiunxit. In mente habetur Richardus Victorinus, unus e maximis theologis scholasticis ante S. Thomam.
