NOTAE
[1] Mystagogia cc. 4. 16. 35. MSG 102; epist. enc. c. 18. ib. 729.
[2] Quaest. disp. de potentia q. 10. a. 4. obi. 19. Cf. In I. d. 11. q. 1. a. 1. obi. 7.
[3] Gabriel Vasquez — Commentariorum ac disputationum in I partem Summae theol. S. Thomae, disp. 149. c. 1. Vol. II Venetiis 1606.
[4] Denzinger–Bannwart, Enchiridion n. 460.
[5] Ibid. n. 691. Cf. Decretum Eugenii IV pro Iacobitis (1441): „Sed Pater et Filius non duo principia Spiritus Si, sed unum principium: sicut Pater et Filius et Spiritus S. non tria principia creaturae, sed unum principium“. Denz. n. 704.
[6] Fusius de hoc, in alio tamen connexo et diverso respectu, dictum est in Trinitätslehre des byz. Patriarchen Photios. Innsbruck 1921.
[7] “Ὥσπερ ἐκ μιᾶς ἀρχῆς καὶ κατὰ τοῦτο εἷς Θεός.” Contra Arian. or. 4. MSG 26, 468 C.
[8] Τηροῖτο δ’ ἄν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, εἷς μὲν Θεός, εἰς ἓν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀναφερομένων. Orat. 20, 7 MSG 35, 1073 A.
[9] Ἕνα δὲ μᾶλλον Θεόν, τὴν ἁγίαν Τριάδα εἰς ἓν αἴτιον Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀναφερομένων. F. O. I, 8 MSG 94, 829 A. Cf. Dr. Jakob Bilz — Die Trinitätslehre des Johannes von Damascus (Forschungen zur christlichen Literatur und Dogmengeschichte. Bd. 9.) Paderborn 1909, 60. Idem reproductum est apud Metrop. Kioviensem Petrum Mohyla: Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ μόνου τοῦ Πατρός ὡς πηγῆς καὶ ἀρχῆς τῆς θεότητος... Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Πατρός αἰτιατὸν καὶ ἐκπορευτόν, διὰ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ κόσμῳ ἀποστελλόμενον. Confess. orth. I. q. 71. E. Kimmel, Libri symbolici Eccl. Orient. Jenae 1843, 142.
[10] Καὶ ἐκ μηδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι μόνος ἔχει. Basil. ep. 38. n. 4. MSG 32, 332 A.
[11] Ioan. Dam. F. O. I, 12. c. adi. MSG 94, 849 B.
[12] Cf. Slipyj, Die Trinitätslehre des byz. P. Photios, 14.
[13] Cf. ibid. 17 sq.
[14] Apud Græcos sæpius occurrit αἰτία, rarius ἀρχή. Fatendum est terminum αἰτία, purgatum ab imperfectione potentialitatis, adæquatius reddere conceptum in processionibus, quam latinum “principium”. Quia revera Pater est causa dans esse Filio, quamquam non efficiente.
[15] De divisione naturæ II, 32. MSL 122, 608 CD.
[16] De divisione naturæ II, 32. MSL 122, 609 ABC.
[17] “Αὐτὸς (Pater) μὲν οὖν ἐστι νοῦς, λόγος ἔχουσα, λόγον γεννητικὸν καὶ διὰ λόγου προβολεύς ἐκφαντορικὸς Πνεύματος.” Ioh. Dam. F. O. I, 12. c. adi. MSG 94, 848 D. Cf. 849 B. Plura de hoc vide apud Petavium (De Trinit. VII c. 10. n. 17–20. edit. Paris. 1865, 341–43) et Hergenröther (Animadversiones de Mystagogia Photii MSG 102, 468–70). Cur προβολεύς numquam de Filio prædicetur, cf. “Die Trinitätslehre d. b. P. Photios”, 53.
[18] Id eo proprius vero est, quod Robertus de Monte in Chronica sua varias notitas de translatione græcorum operum in linguam latinam (s. XII) refert. Cf. Dr. M. Grabmann — Die Geschichte der scholastischen Methode. Freiburg i./Br. II (1911) 74, 92 sq.
[19] Cod. Vat. Ottob. Lat. 601. fol. 57.
[20] Refutatio Marci Eph. MSG 161, 221 D.
[21] Gregorius Naz. — Quod non sint tres dii MSG 45, 133 B;
[22] De process. Sp. Si. c. 26. MSG 39, 1057 A;
[23] De process. Sp. Si. c. 30. MSG 39, 1060 B, c. 31, 1061 A. Cf. Athanasii Serap. I, 20. MSG 26, 580 B.
[24] De Trinit. VII c. 11. n. 12.
[25] „Haec praepositio per solet demonstrare causam mediam, sive principium de principio“. S. Thom. Sum. th. 1. q. 45. a. 6. ad 2.
[26] Gregorius Nyss. — μεσιτείᾳ τοῦ υἱοῦ MSG 45, 133 C.
[27] Leontius Byz. MSG 86, 1485 B.
[28] ibid. 1585 C.
[29] Epiphanius, Ancor. haer. 42, 4. MSG 41, 1053 D: Ἐκ Πατρὸς δὲ ἐκπορευόμενον καὶ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον. Cf. Trinit. Photios, 73 sq.
[30] Cf. Th. de Régnon — Etudes de théologie positive sur la sainte Trinité. Paris 1892–1898. vol. I, 337 sq. vol. III, 164. vol. IV, 282. Egregius auctor plurimam lucem in doctrina Patrum de SS. Trinitate attulit. Sed quandoque in sententiis suis prorsus singularibus exaggerationibus laborat.
[31] Μονὰς ἀπ’ ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι τριάδος ἔστη. (Greg. Naz. or. 29, 2. MSG 36, 76 B. Vide Ioan. Dam., De hymno trish. 28, MSG 95, 60 A. Ad quod addit Bessarion: ὡς δῆλον εἶναι ὡς ἐπὶ μιᾶς γραμμῆς αὐτὸν τὴν κίνησιν ταύτην τεθεωρηκέναι. Refut. Mar. Eph. MSG 161, 224 Α.) Καὶ ὥσπερ ὁ Υἱὸς λέγει, πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν, οὕτως ταῦτα πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ εὑρήσομεν ὄντα καὶ ἐν τῷ Πνεύματι. (Athan. Ser. 3, 1. MSG 26, 625 Β.). Πατὴρ μὲν δίδωσιν Υἱῷ καὶ Υἱὸς μεταδίδωσιν ἁγίῳ Πνεύματι. (Cyr. Ier. cat. 16, 24. MSG 33 952 Β).
[32] Bessarion — De process. Sp. Si MSG 161, 381 C. Ἀλλὰ τὸ διδόναι ἐπὶ τῶν θείων προσώπων σημαίνει αὐτὸ τὸ προάγειν.
[33] Cyr. Alex. Dial. VI MSG 75, 1009 B.
[34] Commentariorum, t. 1. disp. II. q. 10. p. 2. (Venetiis 1608, 692).
[35] Cf. L. Janssens — Summa theol. De Deo Trino. Friburgi Br. 1900, 599 sq.
[36] „...Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος, σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν· μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καί Πνεύματος τὸν Πατέρα αἰτίαν· τοῦ μὲν κατὰ τὴν γέννησιν· τοῦ δὲ κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν· ἀλλ’ ἵνα τὸ δι’ αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσι καὶ ταύτῃ τό συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον παραστήσωσι“. M-G 91, 136 AB.
[37] MSG 142, 141, 152, 161, Cf. Hergenröther - Photius. Regensburg III (1869) 789—820. Etiam M. Jugie (Où en est la question de la procession du Saint-Esprit dans l'église gréco—russe? Échos d'Orient 1920, 257—277) polemistas huius periodi tractare incepit.
[38] „Если вы утверждаете, что Духъ Святый исходить отъ Отца и вмѣстѣ отъ Сына, какъ изъ двухъ нѣкіихъ источниковъ, подобно тому, какъ изъ двухъ источниковъ вытекаетъ одна рѣка... въ Тройцѣ будутъ два начала, а не одно, что невозможно“. Макарій — Исторія русской церкви. Санктпетербургъ 1889 ³ т. 1, ст. 142.
[39] Cf. librum scholarem „Азбука“. (ed. Wilnae 1596). „Ижъ ихъ едина можность и сила, которою сотворены суть небеса и земля, для того единъ есть Сотворитель, а ижъ межи персонами не едина есть ідіома, то есть власность, але кождои особная, прото отъ двухъ якъ отъ единои третяя, не можетъ быти“. De distinctione inter ἐκ et διά recte animadvertitur: „Нѣ, бо не тоежъ то есть презъ што отъ, и по кгрецкому διά и ἐκ, не тоежъ значитъ“. С. Голубьевъ — Исторія кіевской духовной академіи (період до-могилянскій) ст. 196/7.
[40] Vide ap. D. Nicola Contieri — Vita di S. Giosafat. Roma 1867, Apend. VII—IX.
[41] De trinit. VI, 13. MSL 42, 853. Cf. Régnon op. cit. I, 257—63.
[42] „Verbum ergo Dei Patris unigenitus Filius, per omnia Patri similis et aequalis, Deus de Deo... proinde tanquam se ipsum dicens, Pater genuit Verbum sibi aequale per omnia“. De trin. XV. 14, 23. MSL 42, 1076.
[43] Contra Maximin. Ar. II. 14, 7. MSL 42, 774.
[44] De trinit. IX. 3, 3. MSL 42, 962.
[45] ibid. XV. 20, 38. p. 1087.
[46] ibid. IX. 12, 17. p. 970.
[47] ibid. XV. 26, 47. p. 1094.
[48] Enarr. in Ps. 109, 13. MSL 37, 1457.
[49] Contra Maximin. II. 14, 1. MSL 42, 771.
[50] De Trin. XV. 17, 29. MSL 42, 1081. cf. ib. c. 26, 47. p. 1095.
[51] In Io. 99, 9. MSL 35, 1890.
[52] De Trin. V. 14, 5. MSL 42, 921. Cf. in Io 39, 35. MSL 35, 1683. Contr. Max. II. 17. MSL 42, 874 sq.
[53] De fide et symb. 9, 19. MSL 40, 191.
[54] Contr. Max. II. 17, 4. MSL 42, 784.
[55] De Trin. VI. 5. MSL 42, 928.
[56] c. Max. Ar. II, 24. ib. 802.
[57] De Trin. XV. 17, 27. MSL 42, 1080. Cf. Pseudo — Hieronymum: „Spiritus S. nec Pater est nec Filius, sed dilectio quam habet Pater in Filio et Filius in Patre“. In Ps. 17, 1. MSL 26 915 A.
[58] Libellus de processione Spiritus Si ad Carolum Magnum MSL 101, 65—84.
[59] De Spiritu So MSL 105, 239—276. [60] Liber adversus Graecos MSL 121, 689—762.
[61] Contra Graecorum opposita libri quattuor. MSL 121, 689—762. In tribus primis libris de Spiritu So agit, in ultimo de aliis discrepantiis inter Graecos et Latinos.
[62] MSL 122, 599—614. L. II, 31—35.
[63] II, 31. p. 601 B.
[64] ib. 607 B.
[65] MSL 122, 610 BC.
[66] Praef. Monolog. MSL 158, 143.
[67] De process. Spir. Si MSL 158, 308 BC.
[68] libid. 311 ABC.
[69] op. c. 611.
[70] De process. Sp. Si c. 18. MSL 158, 311 CD — 312 A.
[71] ibid. 319 CD.
[72] Monolog. c. 54. MSL 158, 202.
[73] Monolog. c. 51. cf. 52. MSL 158, 201.
[74] „Le Père et le Fils ont un seul amour, parce que tous deux ils aiment, en soi et en l'autre, la même et unique divinité. L'objet de cet amour est commun aux deux premieres personnes“. Th. Régnon — Études de théologie positive sur la sainte Trinité. Paris 1892. t. 2, 544 sq.
[75] „Augustin u. Anselm sind für D. Scotus die höchsten Autoritäten“. Dr. Matthias Baumgartner — Grundriß der Geschichte der Philosophie der patristischen u. schol. Zeit. Berlin 1915 ¹⁰, 576. Cf. Reinhold Seeberg — Die Theologie des Joh. D. Scotus. Leipzig 1910 (Studien zur Gesch. der Theol. u. der Kirche V), p. 8—11.
[76] De process. Sp. Si c. 17. MSL 158, 312 AB.
[77] Cf. Fr. Pelster - Wann hat Petrus Lombardus die "libri IV sententiarum" vollendet? "Gregorianum". Romae (1921) 387–92.
[78] MSL 192. Vide nov. ed. Ad Claras Aquas 1910.
[79] "Am häufigsten wird Augustin angeführt... Von den einzelnen Schriften Augustins ist am meisten das Werk de Trinitate ausgeschrieben". Otto Baltzer — Die Sentenzen des Petrus Lombardus. Leipzig 1902, 2. (Stud. zur Geschichte der Theol. u. der Kirche. Bd. 8, 3).
[80] I, 29. n. 4. ed. ad Clar. Aq. p. 187. MSL 192, 602. Quam correctionem iam S. Thomas animadvertit: "Qui dicit, quod Pater et Filius spirant Spiritum S., in quantum uterque eorum est Deus. Sed nisi aliquid plus dicant, ab unitate principii notionaliter dicti, non excluderetur Spiritus S., qui non excluditur ab unitate naturae. Et ideo alii dicunt, quod dicit unitatem notionis". Comment. in I. d. 29. q. 1. a. 3. in corp. (ed. Romae 1570). Acsi S. Anselmo confisus D. Scotus sententiam propugnabat naturam et voluntatem divinam absolutam ipso facto, quod in Patre et in Filio esse concipiatur, notionalem esse. De qua re plus loco suo tractabitur.
[81] I. d. x. MSL 192. Nihil addit ad hoc et abbreviator Lombardi magister Baudinus I dist. 29. MSL 192, 1008.
[82] Quam methodum sequitur praesertim Praepositinus († 1230) in suo nondum edito opere "Super sententias". Cod. Ottob. 601. Fol. 56 sq. et Vat. Lat 1174. Fol. 20 sq.
[83] Cf. Ioannes de Walter, Magistri Gandulphi Bononiensis sententiarum libri quatuor. Vindobonae et Vratislaviae 1924. Einleitung LXVIII. Sec. hanc optimam editionem citationes excerptae sunt.
[84] Ibid. § 87.
[85] Ibid. § 90.
[86] Ibid. § 91.
[87] Ibid. § 81.
[88] Cod. Ottob. Vat. 601. fol. 57 r.
[89] Cf. M. Grabmann — Die Geschichte der schol. Methode II, 501 et Baumgartner op. c. 294.
[90] I. 30. MSL 211, 903 A
[91] Ibid. 904 BC. [92] Ibid. 909 AB.
[93] "(Principium) supponit ibi pro personis et ita habet ibi vim nominis collectivi, cum supponat pro Patre et Filio simul" 910 A.
[94] 912 B. Hic Pictaviensis manifesto ad celeberrimum dictum S. Hilarii, quod scholastici diversimode explicare coeperunt, alludit: "Loqui autem de eo (Sp. S.) non necesse est, qui Patre et Filio auctoribus confitendus est". De trin. II, 29. MSL 10, 69 A.
[95] MSL 211, 907 C.
[96] Cf. Régnon op. c. II, 235–568, ubi doctrinam SS. Trinitatis apud Richardum V., Alexandrum Hal. S. Bonaventuram exponit. — Fr. Ehrle, Der Augustinismus u. der Aristotelismus in der Scholastik gegen Ende des 13. Jhts. Archiv für Literatur u. Kirchengeschichte des Mittelalters. Vol. 5. Freiburg i. Br. 1889, 605 sqq.
[97] "[Seine Ausführungen] gehören zu den spekulativsten, was die Scholastik in der Zeit von Anselm bis Thomas von Aquin geschaffen hat". Baumgartner op. c. 344.
[98] ...Abbas Guillelmus Theodoricensis († ca 1153), coetaneus Abaelardi, mox advertit eum dependere "...a quodam Maximo, quem puto [!] Graecum fuisse, quem et Johannes Scotus usque ad haeresim imitatus est". Disp. altera adv. Abaelardum MSL 180, 288 A. Confer simul citatos auctores graecos apud MSL 178, 1879 sq.
[99] Quam theoriam in duobus operibus evolvit: Introductio ad theologiam libri tres MSL 178, 979 sqq. et Theologia Christiana libri quinque ib. 1123 sqq.
[100] Theol. christ. I, 2 MSL 178, 1126 BC.
[101] Intr. ad theol. l. II. ib. 1070 B.
[102] Ibid. 1083 D.
[103] Intr. ad theol. l. II MSL 178, 1072 AB. cf. Theol. christ. IV. ib. 1299 CD.
[104] De erroribus Abaelardi c. 1. MSL 182, 1056. Abaelardus in concilio dioec. gallico Senensi (1140 haereseos macedonianae) accusatus erat. Discipuli et amici dilectum magistrum defendere et incriminatos textus in bonum sensum trahere conabantur. (Raymond M. Martin O. P. — Pro Petro Abaelardo, un plaidoyer de Robert de Melun contre S. Bernard. Rev. des sciences philos. et théolog. 1923, 308—333). Sed explicatio talis vix sustineri potuit. Abaelardus proprietatem et appropriationem confundit. Régnon II, 68—72.
[105] In ev. hom. 17, 1. MSL 76, 1139 A.
[106] De Trin III, 2. MSL 196, 916 D.
[107] ib. c. 3. 917 CD.
[108] De Trin. III, 19. MSL 196, 927 B.
[109] Apposite Régnon: "Cet amour est si pur de tout égoïsme, que le Père veut que son Fils aime encore un autre et soit encore aimé par un autre", op. c. II, 325. "In mutuo siquidem amore multumque fervente nihil rarius, nihil praeclarius, quam ut ab eo, quem summe diligis et a quo summe diligeris alium aeque diligi velis". De Trin. l. III. c. 11. En textus a theologis medii aevi saepissime citatus.
[110] Merito observat Dr. A. Stohr: "Man kann nicht leugnen, dass man, von Anselm kommend, erleichtert aufatmet, wenn man Richards lichtvolle Ausführungen liest, die das Gefühl wecken, als habe man alle ermüdende und doch nicht weiterführende Gedankenarbeit abgestreift und stehe man unmittelbar vor dem beseligenden Moment, da das göttliche Licht in beglückender Fülle einströmen will. Aber ebensowenig kann es einem Zweifel unterliegen, dass Richard Unsicherheit in die trinitarische Spekulation gebracht hat..." Die Trinitätslehre des hl. Bonaventura I. Münster i. W. 1923, 96.
[111] De charitate Dei et proximi c. 24. MSL 207, 933 B.
[112] Summa aurea l. I c. 2. p. 3. Parisiis 1500, fol. 3.
[113] Guilielmi Alverni ep. Parisiensis — Opera omnia t. 2 De Trin. c. 21. 23. Parisiis 1674.
[114] c 23. Guilielmi Alverni ep. Parisiensis — Opera omnia t. 2 De Trin.
[115] c. 26. cf. cc. 14 15. ibid.
[116] s. 23. ibid.
[117] "De haeresibus Graecorum libri tres" MSL 202, 227–396. "Nevertheless, since it was written this work has been the foundation of nearly all Latin controversy with the Greeks. St. Thomas Aq. used it for his "Opusc. I contr. error. Graecor." and card Bessarion refers to it with great praise. ep. ad Alex. P. G. 161, 328" (Ad Fortescue in The cath. encycl. V, 555–6, Etherianus Hugh). Cf. Slipyj — De valore S. Thomae pro unione eiusque influxu in theologiam orientalem. Bohoslovia III (1925) 6.
[118] Hergenröther — Photius III, 791. Dr. R. Lechat S. J. — La patristique grecque chez un théologien latin du XIIe siècle Hugues Éthérien. (Université de Louvain — Recueil de travaux 40e fasc.) [Mélanges d'histoire offerts à Charles Moeller] Louvain—Paris 1914 485–507.
[119] I, 8. 245 B. Vide c. 9.
[120] III, 5 MSL 202, 348 D—349 A. Cf. I, 4. 239 B.
[121] "De haeresibus Graecorum libri tres". MSL 202, 258 B. I, 14. Per transennam dicatur opusculum Etheriani pro Latinis theologis magni fuisse valoris, quia Hugo oppositum modum cogitandi adversariorum processionis Spiritus Si e Filio iisdem notum fecit atque novam materiam in quaestione de spiratione discutiendam suppeditavit. Inde etiam tota polemica pugna cum Graecis magis realis evasit.
[122] I, 17. 268 A.
[123] Alexander de Ales — Summa theologica I. q. 46 m. 5 (Venetiis 1575).
[124] ib. I. q. 43. m. 3. a. 2 resol.
[125] ib. I q. 46. m. 7. resol. Quam distinctionem innuit Augustinus. De Trinit. IX, 12 et X, 1. MSL 42, 970–974.
[126] I. q. 46. m. 5. rat. 4. Totus conceptus desumptus est a Richardo resp. Scoto E. et Abaelardo. – Ne in isto actu libero, per quem procedit Spiritus S., intellectus solum ut conditio et non ut conprincipium appareat, Régnon explicandi gratia haec addit: In actu libero voluntas et ratio faciunt quasi consilium. „La volonté préside et s'appelle alors „libre arbitre“. C'est la volonté, „personnelle“, ayant droit et domination sur chacune des facultés naturelles, décidant..." II, 396. Idea ipsa efficaciter et active ad electionem et decisionem confert. „...Méditez sur l'intime alliance de l'intelligence et de la volonté dans la constitution du libre arbitre. Souvenez-vous qu' Aristote a hésité, avant de décider à la quelle des deux puissances appartenait plus formellement l' acte d' élection libre, tant cet acte semble sortir de l'union active de ces deux puissances (cf. Thomas I. q. 83. a. 3.)“ ib. 404.
[127] I. q. 70. m. 3. a. 5. resp.
[128] Bonav. in I. d. 29. a. 2. q. 2.
[129] „Man kann darum wohl sagen, daß er sich Alexander gegenüber verhält wie die Blüte zur Knospe“. A. Stohr — Die Trinitätslehre des hl. Bonaventura, 191.
[130] Commentar. d. II. a. 1. q. 2. (S. Bonaventurae opera omnia t. 1. ad Claras aquas 1882, 54) Forsan ad Thomam Bonaventura alludit.
[131] Simile quid invenitur apud Guilielmum Alvernum — redundantia largitionis. De trin. c. 22. (o. c.)
[132] In I. d. X. a. 1. q. 1.
[133] ib. I. d. 13. a. 1. q. 1. Optimo iure Régnon differentiam inter Anselmum et Bonaventuram inculcat (II, 544/6).
[134] ib. d. 10. a. 1. q. 3.
[135] d. 11. q. 2.
[136] ibid.
[137] Quaestiones disputatae et selectae t. 1. Ad claras Aquas 1903, 447.
[138] Cf. Fr. Ehrle — Beiträge zu den Biographien berühmter Scholastiker, Heinrich v. Gent. (Archiv f. Literatur u. Kirchengeschichte des Mittelalters, Berlin (1885), t. 1, 370. sqq.
[139] Summa p. III. a. 54. n. 53. Ferrariae 1663.
[140] ib. n. 56.
[141] ib. q. 7. n. 18.
[142] Summa I. q. 70. m. 3. a. 5.
[143] „Quia enim ratio creandi praecise est ipsa essentia, ut est voluntas arbitrio libera absque omni connotatione distinctionis et pluralitatis personarum, quae uniformiter habet esse in singulis personis et in tribus“, Summa a. 54. q. 6. n. 69.
[144] Cod. Vat. Lat. 1015, fol. 78 r.
[145] ib. fol. 118 r.
[146] In Summae III p. a. 54. q. 6. n. 22. sqq. Vid. Scoti in I d. 12. q. 1.
[147] Der Magister von Gent steht in allen entscheidenden metaphysischen... Lehren auf dem Boden des Augustinismus u. zeigt eine interessante Ideengemeinschaft mit der älteren Franziskanerschule. Anderseits bildet er, wie Richard von Middletown, Wilhelm von Ware, in manchen Punkten die Brücke zu Duns Scotus, der ihn häufig zitiert und kritisiert. Baumgartner op. c. 511 sq.
[148] Litterae encycl Pii XI: „Saeculo sexto exeunte a sanctorum caelitum honoribus Thomae Aquinati decretis“. Divus Thomas I (1923) 201.
[149] Cf. suppositum argumentorum in S. th. I. q. 11. a 3. 4. Sum. c. gent. I. c. 42.
[150] Summa I. tr. 7. q. 31. m. 1. Alberti Magni opera omnia. Parisiis 1893. t. 31.
[151] ib. m. 2. Cf. Com. I. d. 10. a. 2. „Unde quod essentia amor est et dicitur, hoc non est Patris et Filii in quantum sunt personae distinctae, sed potius in quantum unus Deus: et ideo non est eorum ut ab ipsis, sed potius est eorum ut ipse est: ideo non est distinctus ille: sed personalis, qui est eorum, non unde sunt unus Deus, sed in quantum personae sunt conspirantes, ille est eorum ut ab ipsis: et ideo distinguitur ille ab utroque“.
[152] Ibid. d. 11. a. 3.
[153] In I tr. 7. q. 31. m. 1. ad 3. et m. 2. ad 10.
[154] l. 3. tract. unus. Cod. Vat. Lat. 1311. fol. 46r De vita et operibus v. M. Grabmann quatuor articulos „Studien über Ulrich v. Straßburg“. ZfkTh. 1905.
[155] In I. d. 29. q. 1. a. 4. ad 2. „Sed de creatione non est similis ratio ac de spiratione: quia spiratio praeexigit distinctionem in suppositis; unde est aliquomodo a pluribus suppositis in quantum distincta sunt, cum sit operatio personalis. Sed creatio est opus essentiae divinae; unde est opus suppositi indistincti, prout essentia significatur hoc nomine Deus“. Aquinas duo spiratores esse asserit. Cf. D. 11. q. 1. a. 4.
[156] „Unde patet, quod vera caritas in Deo esse non potest, si sit ibi tantum una persona; nec etiam perfecta, si sint duae tantum: quia ad perfectionem caritatis requiritur, quod amans velit id, quod ab eo amatur, etiam aeque ab alio diligi“. De potentia q. 9. a. 9. Sed contra.
[157] Summa theol. I. q. 32. a. 1. corp. P. Rousselot — Pour l'histoire du probleme de l'amour au moyen âge. Münster 1908, 65 (Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters. Bd. 6 Heft 6.) — merito Patri Régnon exprobrat, quod non bene differentiam inter Richardum et S. Thomam in concipiendo amore perspexit.
[158] I. q. 37. a. 1. ad 3.
[159] In I. d. 10. q 1. a. 2. ad 2 et 3 cf. Quaest. Disp. de potent. q. 10. a. 4. ad 10.
[160] S. th. I. q. 41. a 2. ad 3. cf. q. 27. a. 5. ad 2.
[161] ib. q. 37. a. 2. ad 3.
[162] De potent. q. 10. a. 4. ad 17.
[163] S. th. I q. 36. a. 2. corp.
[164] S. th. I. q. 36 a. 4. ad. 7. Ad hoc „sed videtur melius dicendum“ non advertit Régno n (op. c. t. 2, 204) priorem rationem sine ulla restrictione S. Doctori adscribens. Propterea Henricus Gandavensis Thomam inconsequentiae arguebat.
[165] Cf. Suarez — De Trin. X. c. 6. n. 2.
[166] Quam ob rem inaccurate a Dr. A. Stohr affirmatur: „Aufweite Strecken hin gehen in diesen Fragen (proc. Sp. S.) Bonaventura und der Aquinate einträglich miteinander“. Dr. A. Stohr — Die Trinitätslehre des hl. Bonaventura. I, Münster i. W. 1923, 68. Hanc differentiam iam exposui in dissertatione „De amore mutuo et reflexo in processione Spiritus S. explicanda“. Leopoli 1923, 10–12. 15–17.
[167] In I d. 10. q. 1. a. 2.
[168] S. th. I q. 36. a. 4. corp.
[169] Ibid.
[170] Ibid. ad 6.
[171] In I d. 29. q. 1. a. 4. ad 2.
[172] Respondeo dicendum, quod omnis actus refertur ad duo originaliter scilicet ad agentem et ad principium actionis. Agens autem est ipsum suppositum ut homo vel ignis: et principium actionis est aliqua forma in ipso vel substantialis vel accidentalis. Dico ergo ly „in quantum“ potest dicere conditionem agentis vel principium actionis, si dicat conditionem agentis vel operantis sic procedit Spiritus S-us a Patre et Filio, in quantum sunt plures et in quantum sunt distinctae personae, quia ab eis pluribus et distinctis procedit. Si autem dicat conditionem principii actionis: sic dico, quod procedit ab eis in quantum sunt unum. Cum enim una operatio non sit nisi ab uno principio, oportet aliquid esse unum in Patre et Filio, quod est principium huius actus qui est spirare, qui est unus et simplex, quo una et simplex persona Spiritus S. procedit. In I. d. 11. q. 1. a. 2. corp.
[173] cf. Commentarii... (ed. Parisiis 1647) I. d. 10. q. 2.; d. 12. q. 3. — unus spirator.
[174] In Sententias I. d. 11. q. 4. (ed. Venetiis 1521.) „...Non possunt dici plures creatores, ratione unitatis essentiae, cui competit creare, poterunt autem dici plures spiratores, cum illud sec. quod uniuntur in spirando, spirare non dicitur... ut puta voluntas vel deitas non meretur nomen spiratoris“.
[175] d. 11. q. 4.
[176] „Sachlich steht er in seiner Lehre dem hl. Thomas am nächsten, ohne jedoch sich an denselben zu binden; in manchen Punkten nähert er sich mehr der älteren Franziskanerschule, besonders in solchen, wo diese mit ihm das Bestreben teilt, sich enger an den hl. Augustin anzuschließen“. Aegidius Rom. „Wetzer und Welte's Kirchenlex. t. 3, 670. (Freiburg i. Br. 1884).
[177] Godefroid de Fontaines — Les Quodlibet 5. 6. 7. (Les philosophes belges... t. 3. par M. de Wulf et J. Hoffmanns). Louvain 1914, 287–99.
[178] S. th. I. q. 36. a. 2. c.
[179] Quaestiones disputatae. Neapoli 1618. 113. (Q. XIII.).
[180] Super IV. lib. Sententiarum, Brixiae 1591. Historicas animadversiones vid. ap. B Durst O. S. B. — Die Frage der Armenseelenanrufug bei Richard von Midletown. Franz. Studien (1923) 33–35.
[181] I. dist. 11. q. 3.
[182] Ibid.
[183] "Quidam enim dicunt, quod realiter distingueretur, sicut videtur sentire Anselmus in lib. de processione Spiritus Si." I. d. 11. q. 2. Cf. S. Thomas. S. th. I. q. 36. a. 2. obj. 7.
[184] I. d. 10. q. 3.
[185] I. d. 11. q. 5.
[186] Cf. P. Augustinus Daniels O. S. B. — Zu den Beziehungen zwischen Wilhelm von Ware und Johannes Duns Scotus. Franzisk. Studien IV (1917) 222. Fr. Pelster (Handschriftliches zu Scotus mit neuen Angaben über sein Leben. Franz. Stud. X (1923, 2–6) hoc addubitat, specimina nostra autem dependentiam Scoti a Guillelmo potius confirmant.
[187] Cod. Vat. Lat. 1115.
[188] De illa praecipua opinione scotistica alibi uberius tractabo.
[189] Cod. Vat. Lat. 1115. fol. 50r.
[190] Ibid. 51r.
[191] Cod. Vat. Lat. 1115, fol. 51 r–v.
[192] Fol. 53 r.
[193] Ibid.
[194] Ibid. fol. 53 v.
[195] Com. in I. d. 11. q. 1. (Opera omnia t. 9. Ed. Parisiis 1893).
[196] Ibid. d. 12. q. 1.
[197] In I. d. 12. q. 1. n. 7. 6.
[198] Ibid. n. 9.
[199] Ni fallor a Scoto primo invecta est haec distinctio in principio spirationis. Quae distinctio alia occasione apud Alexandrum Halensem explicatur: "Dicendum, quod quamvis in deo secundum rem non differant, quod est et quo est: tamen refert in ratione dicendi, quae est sec. nos. Nam humana consideratio considerans divinam essentiam in se et in quadam abstractione: significat ipsam ut quo est, per hoc nomen (divinitas) considerans vero divinam essentiam ut in habente illam; significat eam, ut quod est, per hoc nomen, deus. Quia igitur habens divinam essentiam, est divina persona, ut pater et filius". Summa I. q. 50. m. 3. a. 1. Primus, qui eam introduxit erat Boëtian (De trin. c. 2. MSL 64, 1250). Cf. S. Thomas, S. th. I. q. 40. a. 1.
[200] Ibid. n. 8.
[201] Ibid.
[202] cf. Rousselot op. c. 7 sqq.
[203] In I. d. 12. q. 1. n. 10.
[204] In I. d. 12. q. 1. n. 16.
[205] "Igitur Pater non est omnino foecundus potentia propinqua ad spirandum, quod est actus voluntatis ut principii quo, nisi intelligatur in actu principii prioris, quod est intellectus et per consequens voluntas non est principium proximum, nisi ut est in duobus. Hoc sequitur, quia per illam productionem priorem, sine qua non est ista potentia propinqua, voluntas est in duobus, quia per actum primae foecunditatis communicatur personae productae secunda foecunditas, scilicet foecunditas voluntatis respectu spirationis Spiritus Si; non tamen est alia aut minor foecunditas in duobus, quam in uno sed eadem et in producente et in producto". In I. d. 12. q. 1.
[206] Petrus Aureoli, Comentariorum in I. l. Sententiarum ed. Romae 1596. d. 12. a. 1.
[207] In I. d. XII. q. 1. n. 14.
[208] Guillelmus de Ockam — Super 4. libr. sententiarum. Lugduni 1495. I. d. 12. q. 1.
[209] "Si ergo in Deo sit suppositum, oportet, quod constituatur per rationem respectivam in ipsa essentia fundatam, quae non agit determinationem aliquam rei sec. se consideratae, propter quod non determinat essentiam sed solum rei comparatae ad alterum sec. relativam oppositionem, quae est ipsius relati, quod est ipsum constitutum quasi ex essentia et relatione et ipsum determinatum atque distinctum, ut infra dicetur. Ablatis ergo per intellectum proprietatibus et nominibus earum nullo modo manet ratio suppositi, nec possibile est poni in Deo aliam rationem suppositi quam relati". Henrici G. — Sum. a. 53. q. 6. n. 11.
[210] ib. d. 12. q. 1.
[211] Ibid.
[212] Ibid.
[213] Ibid.
[214] d. 12. q. 1.
[215] Ibid.
[216] Ibid.
[217] d. 12. q. 2.
[218] Scotus I. d. 12. q. 1. n. 15. Cf. d. 4. q. 2. n. 3. Quemnam hic Scotus in mente habuerit, difficile dictu. Forsan alludit ad Altissidoriensem, qui spirationem quasi praevenientem pluralitatem personarum, quae tamen inest Patri et Filio, intelligebat. (Summa aurea I c. 7. q. 6).
[219] Gregorius — Lectura in primum et secundum sententiarum suae integritati restituta per Fr. Paulum de Sclavis de Genazano, vol. 1. (Venetiis 1518.) I. d. 12. q. 1.
[220] Commentarii in IV. sententiarum libros. (Brixiae 1574). d. 12. q. 1.
[221] Ibid.
[222] Lectura in Sententiarum. I. d. 12. q. 1. a. 1.
[223] Denzinger — Enchir. n. 460.
[224] Ibid.
[225] I. d. 12. q. 1.
[226] S. th. I. q. 36. a. 4. corp.
[227] Grabmann de propria schola, ab eo medio aevo formata loquitur. Die Geschichte der scholastischen Methode. Freiburg I. (1909) 40. (Wilhelm v. Auxerre).
[228] Textus hi vix apud Altissidoriemsem reperiuntur. In margine textus Gregorii indicatur c. 30., quod postea Vasquez (I. d. 149. c. 2.) repetit. Sed mendum est, cum l. I Summae Altissidoriensis capitulo XV finiatur.
[229] Inexactam explicationem principii spirationis ut modi notant iam et S. Thomas (I. q. 36. a. 4. c. et S. Bonaventura. In I. d. 29. a. 2. q. 1.
[230] De Trin. II, 29. MSL 10, 69 A.
[231] Cf. Dr. A. Beck — Die Trinitätslehre des hl. Hilarius v. Poitiers. Mainz 1903. (Forschungen zur christ. Liter. u. Dogmeng. t. 3).
[232] S. th. I. q. 36. a. 4. ad 7.
[233] Cf. P. Godet — Durand de S. Pourçain. Dict. de theol. cath. t. 4, 1964—66.
[234] De trinitate X. c. 7.
[235] De trin. disp. 149. c. 4.
[236] De trin. tr. 6. disp. 15. dub. 2. § 1.
[237] Coment. in sent. P. Lombardi I, d. 29. q. 2. (ed. Venetiis 1571).
[238] Ibid.
[239] Cf. Salmanticenses — Cursus theologicus v. 2 (In I. S. Thomae. De S. Trinit. mysterio tr. 6. d. 15 d. 2. n. 44.) ed. Venetiis 1677.
[240] In I. d. 12. a. 3.
[241] Fr. Suarez — De Deo uno et trino. Lugduni 1617. De Trinit. l. X. c. 4. n. 4.
[242] Ibid. n. 6.
[243] Salmanticenses tr. 6. disp. 15. dub. 4. § 1. n. 43.
[244] L. Molina — Commentarii in I. divi Thomae q. 36. a. 4. d. 2. (edit. Venetiis 1602).
[245] I. q. 29. a. 2. disp. 3. concl. 3.
[246] I. q. 36. a. 4. d. 2.
[247] De Deo uno et trino, commentarius in I. p. S. Thomae. Romae 1920 ⁶, 442.
[248] En résumé, retenons bien que le rapprochement entre la vertu spirative et la puissance créatrice ne s’élève pas au dessus d’une pure comparaison. Si vous l’aimez mieux, c’est un argument ad hominem contre les Grecs“. II, 205. Cf. I, 308/9.
[249] „Ἀλλὰ πᾶσα ἐνέργεια ἡ θεόθεν εἰς τὴν κτίσιν διήκουσα καὶ ἐκ τῆς πρώτης διὰ τῶν μεσιτευουσῶν μέχρι τῆς ἐσχάτης ἀρχομένη καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ πληρουμένη ἐν τῷ ἁγίῳ τελειοῦται“. (Quod non sint tres dii MŚG 45, 125 C). „Πᾶσαν ἐνέργειαν οὐ διῃρημένως ἐνεργεῖ κατὰ τὸν τῶν ὑποστάσεων ἀριθμὸν ἡ ἁγία Τριάς, ἀλλά μία τις γίνεται τοῦ ἀγαθοῦ θελήματος κίνησίς τε καὶ διακόσμησις, ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς Πνεῦμα διεξαγομένη“. (Ibid. 128 A)
[250] Scotus, In I. d. 12. q. 1, 9.
[251] Summa a. 53. q. 6. n. 10.
[252] Scotus in I. d. 4. q. 2. n. 3.
[253] Io. D. Scoti opera omnia t. 9. (Parisiis 1893) p. 433/4. Obicientem, pari modo incommunicabilitatem ita esse conditionem agendi, ut singularitatem naturae, sic refutat Lychetus: „Non est simile de ratione suppositi et ratione singularitatis, quia singularitas est conditio simpliciter necessaria respectu actionis, quia natura numquam potest esse ratio formalis agendi, nisi realiter existat in aliquo singulari…“ ib. Hoc ipsum principium Occam ad spiratorem applicavit.
[254] Thomas Cajetanus — Divi S. Thomae Aquin. cum commentariis — p. I. Lugduni 1588. I. q. 36. a. 4. in corp.
[255] ibid.
[256] F. C. R. — Billuart — Summa S. Thomae t. 1. Atrebati 1867. De SS. Trinitatis mysterio diss. 4. a. 3.
[257] „Idem posse esse principium quod proprium operationum absoluta perfectione est, at hoc esse non potest nisi in re per se existente“. De trin. IV, 11, 9.
[258] Vid. supra p. 63.
[259] In Summam theol. S. Thomae t. 1. Romae 1869. I. q. 38. a. 4.
[260] I. disp. 125. c. 56.
[261] Commentariorum theol. t. 1. Venetiis 1608. I. disp. 2. q. 13. p. 3.
[262] De Deo trino. Romae 1895.[266] thes. 24. p. 344 sq.
[263] Don. Palmieri — De Deo creante et elevante. Romae 1878, §2. thes. 7.
[264] De Deo trin. tr. 6, disp. 1. dub. 3. n. 84.
[265] De SS. Trinitate. Oeniponte 1917, 477 sq. thes. 15. n. 53.
[266] Études I, 320.
[267] De Deo creante thes. 7. p. 79.
[268] Ibid. p. 82. Cf. Salmanticenses, De trin. tr. 6. disp. I. dub. 3. § 4. n. 84.
[269] Nulla potest esse operatio divinae naturae ad extra, cuius principium quod non sit quaevīs persona subsistens in illa natura.
[270] Hoc per longum et latum praesertim Salman. exponunt (De Trin. tr. 6. disp. 15. dub. 4. cf. ib. d. 3. n. 34).
[271] J. Müller — De trin. th. 15. n. 57.
[272] „Quoniam licet essentia divina differat a creata, quia divina non subsistit alicui sibi addito, quod distinguatur ab ea realiter, sed sola relatione, quae idem cum ea est ex natura rei, et creata natura semper subsistat adiuncta sibi personalitate realiter distincta: nihilominus essentia divina, quatenus communis concipitur et distincta a personalitatibus, non habet in hoc suo conceptu perfectionem illam, qua ultimo completur ut subsistat, sicut non complectitur illam perfectionem et complementum personale, quo eam modificatur et contrahit, ut sit persona, sicut humanitas etiam reipsa eam perfectionem suppositi non habet. Solum differunt, quod complementum illud naturae divinae sola ratione ab ea distinguitur, complementum vero naturae creatae distinguitur sec. rem“. Vasquez I. disp. 125. c. 5.
[273] Τῷ δ’ αὐτῷ τρόπῳ καὶ ἐν τοῖς θείοις προσώποις τὸν μὲν Πατέρα τουτέστι τὴν θέσιν αὐτοῦ ὑποστασιν, αἰτίαν ἐκ τοῦ ἐξ οὗ εἶναι, τὸν δὲ θεῖον αὐτοῦ οὐσίαν ὡς τὸ ᾧ. Bessarion, Refut. Mar. Eph. c. 18, 13. MŚG 161. 164 C. Cf. ratiocinationem Ioannis Theol. in Conc. Flor. Harduin IX. 203. 215 sq.
[274] Cf. Müller, op. c. p. 333—342.
[275] „Sed maximum inde crearetur errandi periculum, si quis imprudenter existimaret adaequari rationem divinae naturae per hunc modum significandi: quasi ipsa divina essentia formaliter in se considerata cum praecisione a relationibus personarum constitutivis, esset solum ut quo (quemadmodum contingit in creatis), non autem ut quod subsistit et operatur“. De trin. q. 39. p. 550/1.
[276] Ibid. 552.
[277] Ibid. 536.
[278] Ibid. 408.
[279] Ibid. p. 551.
[280] I, 324.
[281] Régnon contra Caietanum pugnans contendit rationem pervenire tantum ad principium quo et numquam ad principium quod. „La raison va jusquelà (princ. quo) et ne peut aller plus loin. La question du principium quod est hors de sa sphère“. I, 326.
[282] Vasquez (I. d. 150. c. 2. n. 8.), Salmanticenses (tr. 6. de trin. d. 15. dub. 5. n. 63, 71). Ioannes a S. Thoma vero Richardi thesim totam complectitur. Spiratio activa duas personas petit, quia „ipse amor quo spirator est amor mutuus et amor amicitiae seu nexus duorum, ut communiter Patres dicunt: et patet quia amor amicitiae est perfectior amore concupiscentiae et Deus est capax talis amoris, quia habet plures personas sci. Patrem et Filium, qui notionaliter amare se possunt amore reciproco et mutuo: ergo non est illi deagendus hic amor amicitiae, qui maxime complet amori notionali, quia supponit plures personas, inter quas exercetur“. Cursus theolog. logicus in I. p. D. Thomae, p. II. (Coloniae Agrippinae 1711.) disp. 15. a. 4. (p. 175.). Ulterius subiungit: (Amor mutuus) ita essentialiter petit duorum suppositorum concursum, ut nullo modo nec fingendo casum impossibilem possit procedere ab uno“. Ib. n. 6. (fol 176).
[284] Praesertim sequentem textum S Doctoris appellant: „Spiritus S. procedit a Patre et Filio ut sunt plures“. S. th. I. q. 36. a. 4. ad 1. „…Spiritus S. procedit a Patre et Filio, ut sunt duae personae distinctae“. ib. ad 7.
[285] Godefred de Fontaines — Les Quolibet 5. 6. 7. (Les philosophes belges — Textes et études t. 3. par M. de Wulf et J. Hoffmanns. Louvain 1914, 288). Proposita quaestio sic sonat: Utrum Spiritus S. possit dici procedere per modum voluntatis, si non procederet a Filio, sed a solo Patre p. 287—99.
[286] Fr. Suarez — De Deo uno et trino. Lugduni 1617. De trinit. X, 6. n. 5.
[287] Commentar. disp. 150. q. 36.
[288] De Trin. tr. 6. disp. 15. d. 5.
[289] „Spiritum S. recte dici et esse nexum Patris et Filii, quia nectuntur in illo, sicut in communi producto, esto sint [supposita] distincta (aliquin enim necti nec sane dici possent), nihilominus id commune productum non respiciunt in quantum distincta, sed in quantum unum. Unde productum unum est ab eis, quatenus sunt unum producens“. Scotus — Com. in I. d. 12. q. 1. n. 15.
[290] „Licet connectere et unire sic absolute conveniant amori, ut amor est, et ad amorem essentialem in Deo pertineant, connectere tamen et unire per modum unius impulsus et termini mutui amoris duorum habentium unam et eandem voluntatem ac volitionem, soli convenit amori personali nempe Spiritui So ex eius proprietate constitutiva“. Salmant. tr. 6. disp. 15. n. 61. (p. 439).
[291] In I. d. 10. q. 1. a. 3. ad 3.
[292] Thomas Cajetanus — Divi S. Thomae Aq. cum commentariis p. I. (q. 36. a. 4). Lugduni 1588.
[293] Commentariorum theol. t. 1. Venetiis 1608. disp. II. q. 10. p. 5.
[294] S. th. I. q. 34. a. 1. ad 3.
[295] Ibid. q. 37. a. 2. in corp.
