PARS PRIMA: EXORDIUM DOCTRINAE

Cap. I Quomodo Patres graeci unum principium spirativum docuerint et explicaverint?

Christus Dominus Apostolis Spiritum Sanctum promittens dixit: “Ὃ παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται” (Io 15, 26); et “ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται…, πάντα, ὅσα ἔχει ὁ πατήρ, ἐμά ἐστιν” (Io 16, 14).[6] Quæ verba fundamentum faciunt doctrinæ Orientalium de processione tertiæ personæ divinæ in generali et de uno principio spirativo in speciali. Consequenter ad revelationem, secundum quam Spiritus S. a Patre intermedio Filio mittitur, recte concludebant illum e Patre per Filium procedere: Ἐκ πατρὸς διὰ τοῦ υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Quæ formula ita concepta est, ut utramque processionem, quarum secunda per primam fit, exprimat. Ut melius tamen perspiciatur, quomodo Græci et plures Latinorum usque ad S. Augustinum, in tali conceptu principium spirationis explicaverint, necesse est eorum punctum videndi, sub quo SS. Trinitatem considerabant, prius cognoscatur.[7] Nam cum generali idea systematis græci veritas unius principii organicæ conjuncta est atque ex ea logice profluit.

Tres personæ, Pater, Filius, Spiritus S. revelatæ sunt, quæ ab Orientalibus ut tales in recto aspiciuntur: In propria hypostasi Pater, in propria Filius, in propria Spiritus S. Attamen hi tres non sunt tres dii, sed unus, quia Pater, qui naturam divinam a se habet, eandem numerice Filio communicat et per Filium Spiritui Sancto. Unum principium et propterea unum Deum esse, prædicat S. Athanasius.[8] Unum Deum, cum Filius et Spiritus S. ad idem principium referantur — docet S. Gregorius Naz.[9] Eadem quoque doctrina resumpta est apud Joannem Damascenum.[10] Aliis verbis secunda et tertia persona ad Patrem tanquam ad unum auctorem refertur, qui solus e se subsistit atque aliis hypostasibus divinis esse communicat. E prima persona impulsus ad processiones exit: Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ.[11] Inde variæ appellationes Patris desumuntur ut principii, principii principalis, fontis, (αἰτία, αἰτία προκαταρκτική, αἰτία πρώτη, πηγή, πηγαία θεότης) etc.[12] Quo axiomate Patres contra diversas hæreses se muniverunt idque semper ut basin intactam habere voluerunt.

At statuendo Patrem unum principium processionum, num Filius hocmodo a spiratione excludatur? Tam radicaliter asserta unitas principii in Trinitate, alii veritati, processionis nempe ab utroque, contradicere videtur. Oppositum, ne ad particulares textus recurramus, e variis comparationibus et analogiis e creaturis ab iisdem Patribus ad processiones in Deo declarandas desumptis, sine majore difficultate liquet. SS. Trinitatem comparant Orientales cum sole, radio ac splendore; cum fonte, fluvio rivoque; cum radice, frutice fructuque. Patrem analogia utentes dicunt esse arborem, Filium florem, Spiritum S. odorem e flore, Filium mel, Spiritum dulcedinem, Filium os Patris, Spiritum ex ore halitum, Filium vitam, Spiritum virtutem ipsius et sic porro.[13] Quibus exemplis diagramma græcum trium personarum ut in linea recta extensum describitur: Pater communicat suam essentiam Filio, ut iste eandem Spiritui Sancto transmittat. In quo conceptu, ut supra dictum est, primam personam solam proprie esse principium et Verbi et Spiritus Sancti. Etiam a Filio tertia persona suum esse accipit, sed Filii virtus productiva, quamvis eadem sit ac Patris, tamen accepta est a prima persona. Nam Filius et naturam divinam, quam tradere debet, et ipsam potentiam communicandi, ergo totam quantam vim spirativam a Patre habet, ut principio primordiali.[14]

Quod præpulchre Ioannes Scotus (Eriugena) exemplo solis eiusque radii et splendoris ostendit, quo Orientales ad processiones personarum earumque unitatem principii illustrandum, libenter usi sunt: Splendor e radio et sole simul coruscans ut ex una causa emanat.

“Numquid ergo cogemur, ut ipsum splendorem, qui per splendorem radium ab igne procedit, duas causas habere dicamus? Quamvis enim ab igne per radium procedat, ignis tamen solummodo causa ipsius est, non radius. Sicut enim ipse radius per se non subsisteret, si de causa sua, quæ est ignis, non nasceretur, ita splendor per radium non esset, nisi prius ex ipsius radii causa procederet. Vides itaque nullam rationem exigere, ut splendor ex duabus causis procedat, quamvis ex igne per radium manare intelligatur, verum ex una eademque causa et radium nasci et splendorem procedere, ac per hoc et splendorem ex igne radioque procedere…”[15]

Magna cum sagacitate et profunditate Eriugena analogiam ulterius evolvit et ad processiones divinas applicat.

“Adhuc virtutem eiusdem exempli intentus perspice. Radius ipse ex igne nascens non ita nascitur, ut gignentem se ignem deserat aut aliquo modo relinquat; sed ita gignitur, ut virtus ignea, quæ eum gignit, semper et ubique inseparabiliter et immutabiliter in eo permaneat, tota in toto et totus in tota, et unum duo, et duo unum. Et quamvis videatur splendor de radio exire, non tamen ex ipso radio, in quantum radius est, sed ex ipsa virtute procedit, ex qua radius nascitur, et quæ tota et totum radium et totum splendorem penetrat atque implet. Ac per hoc naturale exemplum ad causam omnium, quæ trina et una est, quoniam trinitas in unitate et creditur et intelligitur esse, possumus ascendere, ut cognoscamus Patrem et Filium et Spiritum S. tres causas et unam causam; tres enim unum sunt: Patrem autem causam gignentem nascentis se esse Filii sui unigeniti, qui causa est omnium primordiali causarum in seipso a Patre conditarum; eundem vero Patrem causam procedentis a se per Filium Sancti Spiritus…. Ut enim propterea splendorem ex igne per radium procedere dicimus, quoniam ignis ipse totus in toto radio subsistit, ex quo per radium splendor emittitur: ita et Spiritum Sanctum a Patre per Filium procedere catholica fides prædicat, quoniam ipse Pater, qui principalis causa est et sola processionis Sancti Spiritus, totus in toto Filio est, sicut et totus Filius in toto Patre, ex quo per Filium Spiritus Sanctus procedit.”[16]

Origo Spiritus Sancti e Patre Filioque ostenditur relatione, quam ad solem radiumque habet splendor. Is enim e duobus ut ab una et simplicissima causa emittitur. Comparatio hæc tum maxime tenet et ideam correspondentem exhibet, cum de immenso sole orientali cum eiusdem radiis umentibus et ingenti luce — digno opere trini Creatoris — cogitamus.

Talis explicatio spirationis, spectato ordine personarum, unitatem virtutis spirativæ, a Patre ut causa prima et principali provenientis, bene exprimit necnon Patrem ut unum principium indivisibile respectu Filii et Spiritus Sancti facile menti subiicit. Proprietates generationis et spirationis activæ intime inter se conjunctæ sunt ita, ut generatio activa plene concepta spirationem activam comprehendat. Sed ita proprietates, formaliter spectatæ, nullo modo confunduntur. Re præcise considerata Προβολεύς ut distincta proprietas Patris apparet.[17]

In systemate explanato, ut supra monitum est, personæ concrete et ontologice aspiciuntur. Pater in propria hypostasi constituit generatione, in qua tamen spiratio activa subintelligitur. Nam generatione tota vis productiva primæ personæ exhauritur, quæ in communicatione divinæ naturæ consistit. Totum, quod habet Pater, dat Filio. Consequenter Filius ita genitus est, ut de ipso Spiritus S. procedat. Proprietates divinæ quasi in cumulo intuuntur, totum hoc quod constituit primam personam — et constituit eam quam generatio activa tam spiratio activa — est Pater. Per generationem passivam inclusa spiratione activa Filius intelligitur.

Quæ argumentatio Græcorum nonnullis quoque scholasticorum aliena fuisse non videtur, ut Roberto de Monte († 1186), qui tres proprietates personarum statuebat.[18] Cuius sententia tradita est nobis a Præposito:

“Sed sunt alii qui dicunt non esse nisi tres scil. paternitatem filiationem et processionem. Et in hac opinione fuit magister Robertus de Monte. Dicunt enim isti quod eadem proprietate qua pater refertur ad filium, refertur ad spiritum sanctum licet non eodem vocabulo. Cum enim dico pater est pater filii, ibi prædicatur paternitas et cum dico pater est dator seu spirator spiritus sancti eadem proprietas prædicatur. Similiter eadem proprietate filius refertur ad patrem et spiritum sanctum scil. filiatione. Sed non eodem vocabulo. Quia cum dico filius est filius patris ibi prædicatur filiatio et cum dico filius est auctor vel dator spiritus sancti eadem proprietas prædicatur.”[19]

Pater generando Filium spirat Spiritum Sanctum, ideoque mediante et interiecto Filio tertia persona procedit: “Τῶν ἐκπορευτῶν διὰ τῆς γεννήσεως, ὡς οἱ ἡμέτεροι θεολόγοι φασίν, προΐεναι, exclamat Bessarion”.[20] Filius enim est προσεχὴς ἐκ τοῦ πρώτου, Spiritus Sanctus “διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου”.[21] Ita quoque explicandus est Didymus Alexandrinus, qui tam longe processit, ut Spiritum S., quasi paradoxaliter loquens, simpliciter e Patre, qua Pater, procedere asseruerit.

“Cum enim dicere posset (Chrus.) sive de Domino sive de Omnipotente, nihil horum tetigit: sed ait de Patre, non quod Pater a Deo omnipotente sit alius: quia hoc scelus est etiam cogitare; sed secundum proprietatem et intellectum Parentis egredi ab eo dicitur Spiritus veritatis [22].

Consequenter et Filium ut genitum, Spiritum Sanctum spirare, cum in eius nomine tertia persona mittatur [23]. Didymus duas proprietates πατρότης et προβολή non confundit, sed profunde explicat paternitatem esse formam substantialem, per quam Pater subsistat et per quam origine priorem cetera agat. Ne erronee Alexandrinus intellegatur et in malum sensum detorqueatur, adnotat Petavius:

Quod non sic intelligendum est, ut ipsamet actio generandi per se ac formaliter, ut aiunt, sit spiratio... Sic in admirabili et sacrosancta divinitate, quia personae primae forma constituens et ὑποστατική, est generatio sive paternitas, per quam illa subsistit; et est genitor aut Pater; ab ea deinceps et per eam procedere dicitur, quidquid consequenter agit; quod, etsi forma, vel potius notione distinguitur et “ἐπινοίᾳ” ab illa tamen primaria ceu radice, pullulat et oritur, quatenus ab illa, quae per eam subsistit, persona proxime immediateque producitur” [24].

Ambae processiones non se habent collateraliter, sed subordinate ita, ut secunda originem ducat a prima. Hic subest et subtilis ratio Graecorum, cur prius praeintellegi debeat generatio activa in Trinitate, ut concipiatur spiratio. Nam nisi prima persona esset Pater, ne emissor quidem vel spirator esse posset. Eadem ratio apud Occidentales clarius concepta est, cum actum voluntatis antecedere debeat intellectio.

Quaestione ita proposita, Patrem videlicet esse αἰτίαν προκαταρκτικήν et Filium principium subordinatum et dependens a Patre, novum magnum dubium oritur, an talis unitas principii spirativi aliud laudatum axioma aequalitatis virtutis spirativae in Patre et Filio destruat. Pater et Filius omnino aequaliter, neque unus plus aut minus quam alter, spirant. Alioquin unusquisque eorum tantum imperfectum principium esset et tunc a fortiori duo principia ponerentur. Quod eo magis videtur, quod munus Verbi in spiratione secundum diagramma graecum diminutum apparet. Eiusdem enim solum, ut causae mediae, est naturam divinam ad Spiritum Sanctum transferre. Hoc tota explanatione clarum est idque particula διά non ambigue indicare videtur [25]. Idem quoque Patres apertissime confitentur secundum personam μεσίτην [26] aut διαπορθμευτὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος [27] nominando (cuius rei ratio est, μηδὲ ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐκπορεύειν Πνεῦμα πρώτως) [28], aut alio termino differentiam inter Patrem et Filium in spiratione innuendo, ut e. gr. e Patre ἐκπορεύεται, a Filio λαμβάνει [29].

Reipsa, si subtilitas conceptus graeci profundius cogitatur, subordinatio Filii e tota argumentatione necessario sequitur et cum toto systemate optime quadrat. Immo ita consideratis personis spirantibus Verbum, ut persona Patri coordinata in operatione, nullo modo concipi potest. Patres Orientales evolutionem doctrinae de SS. Trinitate a persona incipiunt et naturam ut in persona contentam vident: personam in recto, naturam in obliquo [30]. Processiones divinae secundum diagramma graecum ad modum simplicis communicationis aut motus essentiae divinae a Patre ad Filium et per Filium ad Spiritum Sanctum concipiuntur [31]. Eo ipso, quod Pater naturam suam Filio dat, generatur secunda persona et per hoc, quod Filius essentiam divinam a Patre Spiritui Sancto tradit, Spiritus S. spiratur.

Item si Spiritus S. accipit a Filio, ergo Filius dat ei, sed ipsum dare in divinis personis significat idem quod producere [32].

Praeterea huic conceptui expressiones accommodatae sunt, quibus Graeci ad spirationem activam designandam usi sunt: Profundi, scaturire, prodire, effulgere, apparere, dare, χορηγεῖσθαι, προχεῖσθαι, ἀναβλύζειν προϊέναι, ἐκλάμπειν, κτλ.

Ergo sub tali aspectu Filius Spiritum S. producens esse nequit nisi persona Patri subordinata, quia essentia divina, quam recipit et communicat, Patris est atque transmissio, id est ipsa potentia spirativa a Patre derivatur. Breviter, Filius est genitus ita, ut de ipso procedat Spiritus Sanctus.

Sic processionum diagrammate graeco prae oculis habito, impossibile est, ut Filius tanquam coordinate spirans hypostasis Patri statuatur. At nihil obstat quominus ex altera parte aequalitas spirantium inde facile deducatur, cum praesertim aliud momentum perpendatur. Certum est Patrem essentiam divinam a se habere eamque Spiritui Sancto communicare. Sed prius quam tertiae personae natura divina Filio data eique propria facta est. Dat igitur Pater essentiam Spiritui Sancto, sed eandem accipit tertia persona a Filio et accipiendo in propria hypostasi demum constituitur. Quod Pater spirat a se et Verbum virtute sibi communicata, etsi hoc non superflue connotetur, ut postea videbitur, ipsi spirationi ut tali nihil addit nec ab ea aliquid demit. Ratio diversificationis prorsus est eadem ac quoad divinitatem Filii, qui quamvis naturam divinam a Patre habeat, non est minus Deus ac ipse Genitor. In identitate essentiae divinae fine finium positum est activae spirationis principium, quia in ea radicaliter fundatur: Καὶ ἀμφοῖν ὡς ἓν ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ διὰ τὴν ταὐτότητα τῆς οὐσίας [33].

Sic intelligenda est celebris formula: Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Nam aliter explicata facillime ad absurdum reducitur, quod ingenuosis Orientalibus vix imputari potest, quod tamen, pro dolor, ab aliquibus theologis latinis commissum est.

Quam longe e. gr. Gregorius de Valentia a vera intellectione systematis graeci distat, ipse propriis verbis ostendit: "Sed aiunt (Graeci) Spiritum S. dici per Filium a Patre procedere:

[I] Ut significetur terminus relationis, quam significat nomen Patris, [II] ut significetur Spiritum S. et Filium esse consubstantiales, [III] ut significetur a Patre non solum Spiritum S., sed etiam Filium procedere, ut illud per Filium tantundem valeat atque si dicatur cum Filio".

Quae ultima frivola ratio, quamvis quendam sensum verum habere possit, cum Filius et Spiritus S. a Patre procedant, sedulo distinguenda est a prioribus, quia a Graecis mediaevalibus ab unityate Ecclesiae separatis excogitata est.

"At hic manifestus" pergit Gregorius, "est abusus vocabulorum. Nihil enim eorum trium quae Graeci dicunt, potest recte significari eo modo loquendi. Non primum nec secundum: quia tunc liceret pari modo dicere Filium procedere a Spiratore per Spiritum Sanctum. Ut enim Spiritus S. vere dicitur procedere a Patre licet, non ut a Patre, sed ut a Spiratore, sic etiam Filius a Patre Spiratore; licet non ut a Spiratore, sed ut a Patre".

Quod praecise dici nequit, si ordo fixus personarum divinarum a Christo revelatus spectatur quodque tum e loco citato Petavii (De trin. VII. c. 11. n. 12), tum magis, si de processione per intellectum et voluntatem cogitatur, patet. Sensu specificativo, qui et a Gregorio attenditur, quanam proprietate divina persona constituatur et quaenam ei ut attributum superadvenire intellegatur, non indicatur. De facto tantum Spiritus S. a persona, quae est Pater et solummodo formaliter ab ea ut a Spiratore procedit.

"Atque ita dicam similiter Filium procedere a Spiratore per Spiritum S., nec hac oratione processionem aliquam Filii a Spiritu So significari, sed indicari terminum relationis spiratoris et consubstantialitatem Filii et Spiritus Si. Qui certe modus loquendi et significandi est absurdissimus. Non potest etiam illo modo loquendi significari tertium, quod aiunt Graeci, nempe Spiritum S. cum Filio procedere a Patre. Primum quia eodem sensu licebit dicere, Filium procedere a Patre per Spiritum S.: quem modum loquendi nec ipsi Graeci tolerabunt" [34].

Error, quem Gregorius de Valentia committit est hic quod formulam graecam abstracte et non ad ordinem trium personarum applicatam considerat. Profecto id habet „e Patre, per Filium“ prae formula latina „e Patre Filioque“, ut uno ictu totam evolutionem Trinitatis et ordinem processionum eorumque consubstantialitatem et unitatem principii atque intimum subordinatum connexum generationis et spirationis exhibet. Praeterea subtilem distinctionem in processione virtutis spirativae inter Patrem et Filium exprimit. Quoad affirmationem autem aequalitatis et immedietatis formula graeca inferior est modo loquendi latino [35].

Patres graecos sua formula veritatem unius principii inhaesitanter expressam habere voluisse, non solum ex usquedum proposita eorum argumentatione planum est, sed praeterea factis externis ad evidentiam confirmatur, e. gr. epistula S. Maximi Confessoris ad Marinum. Theologi orientales Latinos „e Patre Filioque“ dicere audientes putabant eos hoc modo duo principia coordinata et independentia in SS. Trinitate statuere. S. Maximus, qui, necessitate coactus, diu Romae moratus est et diversum modum argumentationis S. Augustini et theologorum occidentalium bene noverat, imputationem talem, ut nullo prorsus fundamento nixam removet: Latinos unam causam agnoscere et Filii et Spiritus Si: "Sed ut per eum prodire significarent, eaque ratione coniunctionem substantiae nullaque e variatione similitudinem, demonstrarent" [36].

„Filioque“, ut notatum est, omnimodam aequalitatem in spiratione praeclare monstrat, quod praecise in graeco adagio „per Filium“ desideratur. Falsa imaginatio theologorum orientalium in Concilio Lugdunensi et Florentino dispersa est, ubi ad sedandam inquietudinem Graecorum expresse definitum est Spiritum S. e Patre et Filio „tanquam ab uno principio“ procedere. Quae differentia inter duas explicationes SS. Trinitatis et apparentia duorum principiorum in „Filioque“ Patriarchae Photio titulum coloratum praebuit, ut polemicum bellum contra doctrinam processionis Spiritus Si a Filio inciperet et ecclesiam Orientis a materna ecclesia separaret.

Theologi byzantini, ut brevis conspectus de uno principio spirationis in Oriente adimpleatur, toti erant, praesertim defensores et propugnatores ecclesiarum unionis in Concilio Lugdunensi et Florentino (Nicephorus Blemidas, Ioannes Becus, Em. Caleca, Card. Bessarion) [37], ut conceptum PP. graecorum illustrarent et explicarent.

Econtra adversarii Unionis usque ad hodierna tempora argumenta Photii recoquunt atque „Filioque“, ut cum unitate principii spirativi incompossibile reiciunt.

Obiectio dualitatis principii spirativi in toto Oriente valde divulgata erat. Ita in Ucraina, iam s. X tempore Vladimiri Magni, Metrop. Leontius eam in opere „de azymis“ movet [38] et tempore polemicae pugnae inter Unitos et Disunitos eadem saepe saepius repetitur [39]. Qua de causa S. Iosaphat Kuncevyč († 1623) hanc difficultatem in catechismo pro populo destinato uberius expedire coactus erat.

"Q. Credis ne in Spiritum sanctum? R. Credo, quia verus est Deus, et tertia Persona sanctissimae Trinitatis, a Patre per Filium procedens. Q. Ergo Latini non bene dicunt, quia Spiritus Sanctus a Patre et Filio procedit? R. Bene. Unum enim est illud, quod ipsi dicunt a Filio, cum eo, quod nos dicimus Per Filium. Q. Quomodo id fieri potest? R. Eo modo, quo scriptura sacra solet dicere de creato, quod sit per Filium (Ioan. I). Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Ad Hebr. I). Per quem saecula facta sunt. Nihilominus tamen nullus eo impietatis processit, ut non credat, quod creatio omnium rerum ita est a Filio, ut et a Patre; licet non dicat Scriptura, a Filio, sed tantum per Filium..... Q. Si verum est, quod Spiritus Sanctus procedat a Patre et Filio: ergo duo Principia erunt Spiritus Sancti, et non unum? R. Nequaquam. Sicut enim non sequitur ex eo, quod creatio coeli et terrae sit a Patre et Filio et Spiritu Sancto esse tres Trinitates, sed tantum est Unica: propterea quia unica est Virtus, per quam tres Personae crearunt coelum et terram; similiter hic quoque quia unica est Virtus Spirativa Patris et Filii coniuncta et indivisibilis: ideo per illam spirat Pater et Filius, non ut duo spiratores, sed ut unus tantum. Atque ita Pater et Filius est Unum Principium Spiritus Sancti" [40].

En doctrina Orientalium de uno principio spirationis in SS. Trinitate succinctis verbis relata.

Cap. II De conceptu latino S. Augustini respectu habito ad diagramma graecum

Graecorum systemati trinitario S. Augustinus proprium superstruxit, quocum et alia principii spirationis theoria, sub diversa ratione primam perficiens et evolvens, coniuncta est. In oppositione ad Orientales, episcopus Hipponensis primum ad concretam divinam naturam subsistentem, Deum indistinctum, dein ad distinctas personas divinas (in obliquo) animum refert. Quod schema in explicandis apparitionibus SS. Trinitatis in V. et N. Testamento indicatur. Cum PP. graeci singulas personas variis occasionibus apparuisse tenuerint, S. Augustinus unum Deum (personaliter) indistinctum hominibus se manifestasse affirmavit:

"Quaerendum est utrum Pater an Filius an Spiritus S. an sine ulla distinctione personarum, sicut dicitur Deus unus et solus i. e. ipsa Trinitas per illas creaturae formas Patribus apparuerit" [41].

Expressiones ut Deus unus, Deus ipsa Trinitas, Deus indiscriminatim sumptus, saepius in operibus episcopi Hipponensis occurrunt et oppositum eius punctum videndi innuunt.

Constat Deum esse spiritum, qui ut omne ens spirituale intelligendo et volendo vivit. Cum vero S. Scriptura de duabus in Deo loquatur processionibus, quae immanentes tantum esse possunt, necesse est illas per intellectum et voluntatem fieri. Productum operationis intellectivae est verbum, quod omnes notas spiritualis generationis in se continet [42]. Itaque Pater cognoscendo suam essentiam e fecunditate profert Verbum. Quae prolatio in communicatione eiusdem naturae divinae consistit. Sed prima persona communicando suam essentiam Filio eadem se ipsam non spoliavit:

"Omnia, inquit, quae habet Pater, mea sunt (Io 16, 15). Omnia ergo, quae habet Pater, dedit ille gignendo, accepit iste nascendo. Nec dando ille amisit quod habuit, nec iste cum esset et non haberet accepit: sed sicut ille permansit habens omnia, cum ea quae habet, Filio dederit omnia" [43].

Actum intellectus actus voluntatis consequitur. „Mens enim amare seipsam non potest, nisi etiam se noverit“ [44]. Nam intellectus actui voluntatis praelucet et ad eum producendum concurrit. Cum in Deo genito Verbo tantum facultas volitiva remaneat, Spiritus S. necessario per eam producitur et per voluntatem divinam ut charitas spiratur:

"Sed voluntas Dei, si et proprie dicenda est aliqua in Trinitate persona, magis hoc nomen Spiritui S. competit sicut charitas. Nam quid est aliud charitas quam voluntas?" [45]. "Sicut Dei Verbum Filium esse nullus christianus dubitat, ita charitatem esse Spiritum S." [46].

Nunc porro S. Augustinus deducit voluntatem divinam esse facultatem naturae, quae in Patre et Filio subsistens praeintellegatur, cum tertia personaspiretur. Consequenter tertiam personam ab ambobus, ut amorem Patris et Filii, procedere:

"...Amor fruentis, qui iam de utroque id est de gignente mente et genita notione tanquam de parente ac prole procedit" [47].

Demonstrata processione a duobus gravis difficultas surgit: Si duo sunt, qui spirant, duo quoque principia et duo Spiritus sunt: „Quid ergo, si et Pater principium et Filius principium. duo principia? Absit“ [48]. „Non enim duo sunt Spiritus Sancti tanquam singuli singulorum, sed unus potius Patris et Filii“ [49]. S. Augustinus naturam communem in duobus videt et quoniam natura est principium actionis resp. spirationis recte concludit Patrem et Filium non duo sed unum principium esse. Unitas et identitas voluntatis in natura divina fundatae, — en ultima ratio unicae et aequalis spirationis.

Doctor gratiae, qui optime, praesertim e Didymo, schema Graecorum novit, ad eorum mentalitatem respectum tenere debuit. Ideo subito et nitide thesim suam „e Patre Filioque“ doctrinae graecae „e Patre per Filium“ minime contradicere ostendit:

"Et tamen non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus S., nec de quo genitum est Verbum et de quo procedit principaliter Spiritus S. nisi Deus Pater. Ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus S. procedere reperitur. Sed hoc quoque illi Pater dedit, non iam existenti et nondum habenti: sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo Donum commune procederet et Spiritus S. spiritus esset amborum" [50].

Ex alia parte cavet Augustinus a falsa et absurda imaginatione processionis Spiritus Si per Filium, nempe ne transitus per eum sicut per canalem cogitetur.

"Spiritus autem Sanctus non de Patre procedit in Filium et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul de utroque procedit; quamvis hoc Pater Filio dederit, ut quemadmodum de se, ita de illo quoque procedat" [51].

Hic tamen, quamvis Episcopus Hipponensis identitatem doctrinae tam fortiter urgeat, diversus eius cogitandi scopus diligentissime observandus est. Ipse enim non more Graecorum lineam rectam ducit, sed eandem quasi frangit et incurvat: Pater et de Patre Filius, et tunc de communi natura communis Spiritus Sanctus.

Ad melius explicandam et concipiendam unitatem principii S. doctor comparationem aliquam affert: Etsi tres sunt, qui creant et conservant mundum, tamen nemo anceps haeret tres personas unum creatorem et unam causam esse. Ita quoque unamquamque personam divinam plenissimo sensu Deum et omnes tres simul unum Deum esse. Analogice omnino duo spirantes unum principium spirationis esse.

"Fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus Si non duo principia: sed sicut Pater et Filius unus Deus et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum S. unum principium" [52].

Ita explicat S. Augustinus conceptum suum et omnem umbram dualitatis principii depellit:

"Ne duo constituamus principia sine principio quod falsissimum et absurdissimum est non catholicae fidei, sed quorundam haereticorum proprium" [53].

Filium esse quidem principium principiatum, sed cum Patre unum principium, sicut Filium esse Deum de Deo et ambos unum Deum.

"Pater ergo principium non de principio, Filius principium de principio, sed utrumque non duo, sed unum principium" [54].

Quibus verbis systema augustinianum ad illud Patrum graecorum reductum est. Singularitas eius in hoc eminenter posita est, quod aequalitas omnimoda personarum spirantium efficacissime demonstratur.

Ast aedificium S. Augustini nondum finitum est. Spiritus S. a Patre et Filio procedit quatenus unum sunt, sed tamen a duobus. S. Episcopus modum spirationis activae nunc enucleatius enodat, qua re duarum personarum munus satis clare innuit: Genito Verbo voluntas nec non tota virtus spirativa a Patre secundae hypostasi communicatur, ex quo amor spirativus, amor duorum evadit. Nam Pater amat Filium, Filius Patrem, ergo tertia persona ut dilectio mutua seu amicitia divina procedit:

"Spiritus S., commune aliquid est Patris et Filii, quidquid illud est. At ipsa communio consubstantialis et coaeterna: quae si amicitia convenienter dici potest, dicatur; sed aptius dicitur charitas" [55].

Propter identitatem communis naturae divinae Pater aequaliter diligit Filium et Filius Patrem; quam ob rem perfecta inter ipsos amicitia constituitur.

"Bene confiteris, quod et Pater diligat Filium et Filius diligat Patrem: sedsi et hoc confitearis, quia non est maior dilectio in Patre quam in Filio. Quia enim natura divinitatis aequales sunt, aequaliter se invicem diligunt" [56].

S. Augustinus processionem Spiritus Si sec. amorem charitatis pluries inculcat atque in divinis testimoniis indicia pro sua thesi quaerit:

"Qui Spiritus S. sec. Scripturas sanctas nec Patris solius est nec Filii solius, sed amborum: et ideo communem, qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat charitatem" [57].

Talis est doctrina magni doctoris, quae ab omnibus Patribus occidentalibus accepta et a theologis scholasticis dein exculta, in Ecclesia universali facta est. S. Augustinus mente sua profundissima totam explicationem sufficienter delineavit, ad quam heredes eius paucas tantum novas praemissas induxerunt. Praesertim scriptores, qui post Augustinum usque ad medium aevum de trinitate tractarunt, commissum thesaurum fidelissime servarunt, sed eum non multiplicarunt. Quod valet ut de conciliis in Hispania et Gallia eo tempore pro „Filioque“ habitis, ita etiam de polemistis, ut Flacco Alcuino († 804) [58], Theodulfo († 821) [59], Aenea († 870) [60], Ratramno († 868) [61], qui „Filioque“ contra Graecos disunitos e professo defendebant. Omnes in opusculis suis, plus minusve feliciter, respectivos textus SS. Patrum ad modum catenarum graecarum et latinarum congesserunt et ita quasi laborem praeparatorium ad evolvendam postea explicationem praestiterunt.

Unus tamen huius aetatis e saeculo IX supracitatus theologus Joannes Scotus (Eriugena) exstat, qui in uberiore opere „de divisione naturae“ [62], in forma dialogi confecto singularius de unitate principii spirativi disserit, quia differentiam inter duo systemata perspicit. In patrologia graeca et latina sat versatus, utramque formulam pacifice componere conatur, non videns bene eas esse irreducibiles, quia etsi unam veritatem, sub diversis tamen respectibus eam exprimunt.

Non obstante magna reverentia, quam erga eximium magistrum fovebat, graecum διά τοῦ υἱοῦ praefert, quia hoc dualitas principiorum melius exclusa sibi visa est: „Inauditum enim est, ut ex duabus causis una oriretur“ [63]. Obiicienti, quod Pater et Filius communi natura spirent:

"Patrem et Filium non duas causas esse, sed unam et inseparabilem causam, ipso Filio dicente: Ego et Pater unum sumus —" subito subsumit: "...Non enim confundit dualitatem personarum dum dicit: Ego et Pater unum sumus. Nam non ait: Ego et Pater unum sum, sed sumus, ostendens et essentiae unitatem et substantiarum differentiam" [64].

Ad moliendam hanc difficultatem ad schema graecum et exemplum splendoris provenientis e sole per radium recurrit. Secundum haec, videlicet ad modum diagrammatis graeci in linea recta, Eriugena Augustini doctrinam flectit:

"Et ut mihi videtur interioris nostrae naturae trinitatis similitudine hoc ipsum possumus approbare. Mens enim et notitiam sui gignit et a se ipsa amor sui et notitiae suae procedit, quo et ipsa et notitia sui coniunguntur et quamvis ipse amor ex mente per notitiam sui procedat, non tamen ipsa notitia causa amoris est, sed ipsa mens, ex qua amor inchoat esse..." [65].

Nihilominus Scotus, identitatem virtutis spirativae in Patre et Filio urgens, rationem reddere non potuit, cur hypostasis ut talis actum non reduplicaret. Nimis materiali conceptui immersus erat, ut speculative rem fundaret. Praeterea periculum in eius expositione imminet, ne Filius ad meram conditionem in spiratione detrudatur. Meritum autem Scoti manet, quod difficultatem e dualitate personarum spirantium provenientem primus clare ac certe proposuit.